روایتی از حمایت رهبر شهید انقلاب از هنری که در آستانه فراموشی بود
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: حمایت از یک هنر دستی، همیشه با شعار اتفاق نمیافتد؛ گاهی یک انتخاب ساده در زندگی روزمره میتواند به ادامه حیات یک هنر و حفظ معیشت هنرمندانی کمک کند که سالها برای زنده نگه داشتن آن تلاش کردهاند. صنایع دستی ایران در طول قرنها فقط وسیلهای برای رفع نیازهای روزمره نبودهاند؛ بلکه هرکدام بخشی از هویت فرهنگی، دانش بومی و سبک زندگی مردم این سرزمین را روایت میکنند. با این حال، بسیاری از این هنرها در سالهای اخیر به دلیل تغییر الگوی مصرف، ورود محصولات صنعتی، افزایش هزینههای تولید و کاهش تقاضا، با رکود روبهرو شدهاند. زیلوبافی نیز از جمله هنرهایی است که از این شرایط بینصیب نمانده است.
زیلو، دستبافتهای پنبهای است که قرنها در خانهها، مساجد و اماکن مذهبی مناطق کویری ایران مورد استفاده قرار میگرفت. اما با تغییر سبک زندگی و ورود کفپوشها وزیراندازهای صنعتی، بازار زیلو نیز کوچک تر شد و مانند بسیاری از صنایع دستی دیگر، در سالهای اخیر بخشی از بازار خود را از دست داده و ادامه فعالیت بسیاری از کارگاههای آن با چالش همراه شده است.
برای بسیاری از ما ایرانیها، این زیلوها بیش از هرجا با حسینیه امام خمینی (ره) شناخته میشوند. پس از شهادت رهبر انقلاب، روایتهایی درباره توجه ایشان به استفاده از زیلو در حسینیه، بار دیگر نام این دستبافته قدیمی را بر سر زبانها انداخت. آنچه در این روایتها اهمیت دارد، فقط استفاده از یک زیرانداز سنتی نیست؛ بلکه توجه به یک محصول بومی و حمایت از هنرمندانی است که همچنان برای حفظ این هنر اصیل تلاش میکنند. در ادامه این گزارش با مرور روایتی از توجه رهبر شهید به هنر زیلوبافی، نگاهی به پیشینه این دستبافته، ویژگیهای هنری و فنی، نقوش و رنگهای رایج آن و در نهایت مهمترین عوامل رکود زیلوبافی میپردازدیم؛ هنری که همچنان بخشی از میراث صنایع دستی ایران است و بیش از هر چیز به شناخت، حمایت و توجه جامعه نیاز دارد.
چرا رهبر انقلاب بر استفاده از زیلو در حسینیه تأکید داشتند؟
روایتهایی که درباره تأکید رهبر شهید انقلاب بر استفاده از زیلو در حسینیه امام خمینی(ره)، بار دیگر نام این صنایع دستی اصیل ایرانی را بر سر زبانها انداخت. در این روایتها آمده است که با وجود اهدای فرشهای متعدد به حسینیه، ایشان همواره بر حفظ و استفاده از زیلوها تأکید داشتند؛ زیرا معتقد بودند ادامه استفاده از این محصول، به ماندگاری یکی از هنرهای در معرض فراموشی و حمایت از بافندگان آن کمک میکند. در یکی از نقلها آمده است که رهبر شهید انقلاب شخصاً بر باقی ماندن زیلوهای حسینیه نظارت داشتند و تأکید میکردند کسی آنها را جمع نکند. با این حال، روزی یکی از افراد، فرشهای اهدایی را در گوشهای از حسینیه پهن کردند تا در صورت عدم مخالفت ایشان، به مرور فرشها جایگزین زیلوها شوند.
هنگامی که حضرت آقا وارد حسینیه شدند، به محض دیدن فرش پرسیدند: این فرش را چه کسی اینجا گذاشته است؟ آن فرد توضیح داد که فرش خریداری نشده و به حسینیه هدیه یا وقف شده است. ایشان در پاسخ فرمودند: هدیه یا وقف بودن فرقی ندارد. من گفته بودم هر فرشی که میآید، به تکایا و حسینیههای کشور بدهید؛ برای خودمان فقط همین زیلوهای آبی باشد. سپس علت این تأکید را نیز توضیح دادند و گفتند این زیلوها از صنایع دستی در معرض فراموشی است و عدهای در شهری از راه بافت آن امرار معاش میکنند، اما مشتری چندانی ندارند. اگر همین مقدار استفاده هم از زیلو نشود، بهتدریج این هنر از بین میرود و بافندگان آن نیز منبع درآمد خود را از دست میدهند. این روایت نشان میدهد که استفاده از زیلو در حسینیه فقط یک انتخاب ساده برای مفروش کردن فضا نبود، بلکه تلاشی برای حمایت از یک هنر بومی و حفظ معیشت خانوادههایی بود که سالها از راه زیلوبافی روزگار خود را میگذرانند.
زیلوبافی، هنری با پیشینه چندصدساله
زیلو یکی از قدیمیترین دستبافتههای ایران است که با نخ پنبه بافته میشود و از گذشته در بسیاری از مناطق مرکزی و کویری کشور کاربرد داشته است. این زیرانداز به دلیل خنک بودن و شستوشوی آسان، برای آبوهوای گرم و خشک انتخاب مناسبی بود. استفاده از الیاف پنبه نیز باعث میشد در برابر گرد و غبار و شرایط اقلیمی مناطق کویری دوام بیشتری نسبت به فرشهای پشمی داشته باشد. به همین دلیل، سالها زیلو در خانهها، مساجد، حسینیهها و حتی مدارس این مناطق مورد استفاده قرار میگرفت. هرچند زیلوبافی در شهرهای مختلف ایران رواج داشته، اما نام این هنر بیش از هر چیز با مِیبُد یزد گره خورده است. بسیاری از پژوهشگران، مِیبُد را خاستگاه اصلی زیلوبافی میدانند و معتقدند این هنر از همین منطقه به دیگر نقاط کشور راه پیدا کرده است. روستای بشنیغان در نزدیکی مِیبُد نیز از قدیمیترین مراکز زیلوبافی است.
درباره قدمت زیلوبافی روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی پیشینه آن را به چند صد سال قبل و برخی دیگر به دوران پیش از اسلام نسبت میدهند. اسناد تاریخی نشان میدهد این هنر دستکم از دوره مظفریان، در قرن هشتم هجری قمری، در میبد رونق داشته است. یکی از قدیمیترین اشارههای مکتوب به زیلوبافی نیز در سفرنامه ناصرخسرو دیده میشود. او در توصیف شهر تون از وجود صدها کارگاه زیلوبافی سخن گفته که نشان میدهد این هنر در آن زمان رونق قابل توجهی داشته است. امروز هم نمونههایی از زیلوهای تاریخی در بناهای مذهبی و تاریخی کشور باقی مانده است. از جمله میتوان به زیلوهای مسجد جامع هفتادر عقدا، مسجد امیرچخماق یزد، مسجد شاهولی تفت و مسجد رکنآباد میبد اشاره کرد. یکی از مشهورترین این آثار، زیلویی متعلق به سال ۱۱۱۸ هجری قمری است که ۲۴ سجاده در آن بافته شده و نام واقف نیز در حاشیه آن دیده میشود. این زیلو اکنون در موزه زیلوی میبد نگهداری میشود و از ارزشمندترین آثار بهجامانده از هنر زیلوبافی ایران است.
زیلو، با رنگهای محدود و طرحهای اصیل
یکی از ویژگیهای زیلو، سادگی نقشها و رنگهای آن است. زیلو معمولاً از دو بخش تشکیل شده است؛ حاشیه که در اصطلاح بافندگان «دَج» نام دارد و در بیشتر بافتهها تقریباً ثابت است، و بخش میانی یا «کار» که بسته به سلیقه بافنده، سفارش مشتری یا محل استفاده، طرحهای متفاوتی دارد. بیشتر نقشهای زیلو هندسی و متقارن هستند و با خطوط شکسته شکل میگیرند. نقشهایی مانند چشمبلبلی، برگ و مهرگ نیز از شناختهشدهترین طرحهای این هنر هستند.
رنگ زیلو نیز با کاربرد آن ارتباط دارد. زیلوهای آبی و سفید بیشتر در مساجد، حسینیهها و اماکن مذهبی استفاده میشوند. نوع جوهری که با رنگهای آبی و گِلی بافته میشود، بیشتر کاربرد خانگی دارد و معمولاً قیمت مناسبتری دارد. زیلوهای نفتال نیز با رنگهای سبز و گِلی بافته میشوند و در میان انواع زیلو از کیفیت بالاتری برخوردارند. همین سادگی در نقش و محدود بودن رنگها، یکی از مهمترین ویژگیهای زیلو است. در سالهای اخیر نیز این دستبافته، علاوه بر کاربرد سنتی، در دکوراسیون داخلی و برخی فضاهای معماری دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
هنری که در حال فراموشی است
با وجود سابقه طولانی زیلوبافی، این هنر در سالهای اخیر با کاهش تولید و تقاضا روبهرو شده است. کارشناسان دلایل مختلفی را برای این وضعیت مطرح میکنند؛ از تغییر سبک زندگی و الگوی مصرف گرفته تا افزایش هزینههای تولید و کاهش صرفه اقتصادی بافت زیلو. یکی از مهمترین دلایل، تغییر نگاه به استفاده از زیلو در اماکن مذهبی است. در گذشته، بسیاری از مساجد به دلیل سادگی و هماهنگی با فضای مذهبی از زیلو استفاده میکردند، اما بهتدریج فرش جای آن را گرفت.
از سوی دیگر، افزایش هزینههای تولید نیز ادامه فعالیت بسیاری از کارگاهها را دشوار کرده است. زیلوبافی زمانی هنری خانگی و وابسته به نیروی کار خانواده بود، اما با تغییر شرایط اقتصادی، افزایش دستمزدها و بالا رفتن قیمت مواد اولیه، تولید آن دیگر مانند گذشته صرفه نداشت. همین موضوع باعث شد موکت و دیگر کفپوشهای صنعتی، بخش قابل توجهی از بازار زیلو را در اختیار بگیرند. برخی فعالان این حوزه، کاهش کیفیت بخشی از تولیدات و تکرار طرحهای قدیمی را نیز از دیگر چالشهای زیلوبافی میدانند. به اعتقاد آنان، حفظ اصالت این هنر در کنار طراحی متناسب با سلیقه امروز، میتواند به رونق دوباره آن کمک کند. در چنین شرایطی، پس از شهادت رهبر انقلاب، روایتهای مربوط به تأکیدات ایشان برای استفاده از زیلو، بار دیگر توجهها را به این هنر قدیمی جلب کرد. این تأکید پیامی برای حمایت از یک هنر بومی و حفظ معیشت بافندگانی بود که سالها زندگی خود را از راه زیلوبافی تأمین کردهاند.
پس از شهادت ایشان، توجه مردم و علاقهمندان به این دستبافته بیش از گذشته شد؛ بهگونهای که امروزه میتوان زیلو را در حسینیهها، تکایا و همچنین موکبهای مسیر اربعین مشاهده کرد. این کار، تلاشی برای ادامه رویکرد رهبر شهید در حمایت از این هنر اصیل و قدیمی و همچنین انتقال حالوهوای حسینیه امام خمینی(ره) است. موکب مکتب حاج قاسم در عمود ۵۳۳ مسیر نجف به کربلا نیز از این قاعده مستثنا نبوده و با استفاده از این زیلوها، تلاش کرده است در حفظ و ماندگاری خاطره و حالوهوای حسینیه امام و همچنین حمایت از هنر زیلوبافی نقشی داشته باشد.
