صنایع دستی اصفهان؛ «جهانی» در نام، «محلی» در بازار

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – کوروش دیباج: تحلیل پویایی‌شناسی بازار صنایع خلاق در اصفهان، بدون در نظر گرفتن نسبت میان کلان‌روایت‌های بین‌المللی و واقعیت‌های سخت کارگاهی، تصویری ناقص به دست می‌دهد؛ موضوعی که هسته مرکزی مباحث میزگرد تخصصی خبرگزاری مهر با عنوان «اقتصاد صنایع دستی اصفهان؛ از نشان‌های جهانی تا واقعیت‌های کارگاهی در شرایط بحران» را تشکیل می‌دهد.

در بخش نخست این میزگرد(مشروح آن را از اینجا بخوانید)، شرکت‌کنندگان با تمرکز بر چالش‌های معیشتی هنرمندان، افزایش بی‌رویه قیمت مواد اولیه و آسیب‌شناسی دوران بحران ناشی از تنش‌های ژئوپلیتیک اخیر، نشان دادند که چگونه انباشت مشکلات بیست‌وپنج‌ساله در حوزه تولید، تاب‌آوری این صنعت بومی را به حداقل رسانده است. در آن بخش بر این واقعیت تأکید شد که اصفهان به‌رغم تکیه بر دو نشان اعتباربخشی جهانی، در بسترسازی برای پیوند ارگانیک میان کارگاه‌های فاخر و زنجیره ارزش بین‌المللی با موانع ساختاری جدی مواجه بوده است.

گذار از توصیف وضعیت معیشتی به لایه‌های عمیق‌تر سیاست‌گذاری، ما را با این پرسش مواجه می‌کند که چرا شبکه شهرهای خلاق و برند بین‌المللی اصفهان، تاکنون به یک محرک اقتصادی پایدار تبدیل نشده است. فقدان استراتژی صادراتی مشخص، انزوای کارگاه‌های تولیدی از بازارهای هدف و ناتوانی در همگام‌سازی اصالت‌های هنری با ترجیحات مصرف‌کننده معاصر، از جمله موضوعاتی هستند که در ادامه این واکاوی مورد بحث قرار می‌گیرند. در این میان، ریشه‌یابی مشکلات ارزی، موانع گمرکی پیوسته و عدم تخصیص بهینه منابع دولتی، ابعاد جدیدی از این ایستایی ساختاری را نمایان می‌سازد.

در بخش دوم میزگرد سیاست‌گذاران و فعالین حوزه صنایع دستی حاضر در نشست با تمرکز بر ضرورت بازطراحی کانال‌های تجاری و فعال‌سازی ظرفیت‌های راکد، به بررسی راهکارهای خروج از این بن‌بست پرداخته‌اند. در ادامه، تأثیر نبود نظام‌های سنجش کیفی و استانداردهای رتبه‌بندی بر تضعیف اعتماد بازارهای جهانی بررسی شده و تلاش می‌شود تا مدل‌های عملیاتی برای احیای زنجیره تأمین و صادرات صنایع خلاق اصفهان در شرایط شبه‌جنگی و تحریم‌های پایدار ترسیم شود.

لزوم تبدیل عناوین جهانی به برنامه اقتصادی

مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان در ادامه این میزگرد تأکید کرد: مهم‌ترین مسئله امروز صنایع دستی تبدیل عناوین جهانی به برنامه‌های اجرایی است.

وی افزود: بسیاری از شهرهای جهان پس از دریافت چنین عناوینی توانسته‌اند با استفاده از برند بین‌المللی ایجاد شده، گردشگری فرهنگی و صادرات صنایع دستی خود را به شکل چشمگیری افزایش دهند.

تاج تصریح کرد: در اصفهان نیز چنین ظرفیتی وجود دارد، اما برای تحقق آن باید میان نهادهای مختلف هماهنگی بیشتری ایجاد شود.

وی گفت: اگر شهرداری، میراث فرهنگی، اتاق بازرگانی، دانشگاه‌ها و تشکل‌های صنفی در قالب یک برنامه مشترک فعالیت کنند، می‌توان از این عناوین به عنوان یک ابزار قدرتمند برای معرفی جهانی صنایع دستی اصفهان استفاده کرد.

رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان افزود: در حال حاضر بسیاری از هنرمندان حتی از مزیت‌های اقتصادی این عناوین اطلاع دقیقی ندارند و این نشان می‌دهد که هنوز یک برنامه منسجم برای بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها شکل نگرفته است.

صنایع دستی بدون داده؛ چالش بزرگ سیاست‌گذاری

در ادامه این بحث علیرضا خواجه احمدعطاری، رئیس دانشگاه هنر اصفهان به مسئله‌ای بنیادین در مدیریت صنایع دستی اشاره کرد؛ که همان نبود داده‌های دقیق و قابل اتکا است.

وی افزود: یکی از مشکلات مهم در سیاست‌گذاری‌های این حوزه آن است که بسیاری از تصمیم‌ها بدون تکیه بر داده‌های علمی و پژوهشی اتخاذ می‌شود.

خواجه احمدعطاری اظهار کرد: در بسیاری از کشورها اطلاعات دقیق درباره تعداد فعالان صنایع دستی، حجم تولید، سهم بازار داخلی و صادرات در دسترس است و همین داده‌ها مبنای برنامه‌ریزی‌های اقتصادی قرار می‌گیرد. اما در ایران چنین نظام اطلاعاتی جامعی وجود ندارد و همین مسئله برنامه‌ریزی‌های کلان را با دشواری روبه‌رو می‌کند.

وی ادامه داد: دانشگاه‌ها می‌توانند در ایجاد این زیرساخت اطلاعاتی نقش مهمی ایفا کنند. انجام مطالعات بازار، تحلیل رفتار مصرف‌کنندگان و بررسی روندهای جهانی صنایع دستی از جمله اقداماتی است که می‌تواند به سیاست‌گذاران کمک کند تصمیم‌های دقیق‌تری بگیرند.

رئیس دانشگاه هنر اصفهان تأکید کرد: در کنار پژوهش، آموزش نیز باید متحول شود. به باور او نسل جدید هنرمندان باید علاوه بر مهارت‌های سنتی با مفاهیمی مانند طراحی صنعتی، برندینگ، تجارت الکترونیک و مدیریت کسب‌وکار آشنا شوند تا بتوانند در بازارهای رقابتی امروز موفق باشند.

بازارهای جهانی؛ فرصت‌های دست‌نخورده

یکی از محورهای مهم این بخش از میزگرد، بررسی فرصت‌های صادراتی صنایع دستی بود. عباس شیردل هنرمند قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع دستی اصفهان، با اشاره به تجربیات خود در بازارهای خارجی گفت: صنایع دستی ایران در بسیاری از کشورها با استقبال قابل توجهی روبه‌رو می‌شود، اما هنوز نتوانسته‌ایم سهم مناسبی از بازار جهانی این محصولات به دست آوریم.

وی افزود: یکی از دلایل این مسئله نبود یک استراتژی مشخص برای صادرات صنایع دستی است. همچنین بسیاری از هنرمندان به صورت فردی و محدود اقدام به صادرات می‌کنند، در حالی که برای حضور مؤثر در بازارهای جهانی باید ساختارهای حرفه‌ای در حوزه بازاریابی، بسته‌بندی و توزیع ایجاد شود.

شیردل به اهمیت شناخت سلیقه مصرف‌کنندگان خارجی اشاره کرد و گفت: در برخی موارد محصولات صنایع دستی بدون توجه به نیازها و ترجیحات بازارهای هدف تولید می‌شود.

وی ادامه داد: اگرچه حفظ اصالت هنرهای سنتی اهمیت زیادی دارد، اما این اصالت باید در قالب محصولاتی عرضه شود که برای مخاطب امروز نیز جذاب باشد از طرفی ترکیب سنت و نوآوری می‌تواند یکی از مهم‌ترین راهبردهای موفقیت صنایع دستی در بازارهای جهانی باشد.

ضرورت ایجاد پیوند میان تولید و بازار جهانی

محمد عطریان هنرمند و فعال صنایع دستی در ادامه این میزگرد بر اهمیت ایجاد یک زنجیره کامل میان تولیدکنندگان و بازارهای جهانی تأکید کرد.

وی اظهار کرد: بسیاری از هنرمندان اصفهانی از نظر مهارت و کیفیت تولید در سطح بسیار بالایی قرار دارند، اما مشکل اصلی آن‌ها دسترسی محدود به بازارهای بین‌المللی است.

عطریان ادامه داد: در بسیاری از موارد آثار صنایع دستی با کیفیت بالا تولید می‌شود اما به دلیل نبود شبکه‌های حرفه‌ای فروش و صادرات، این محصولات در همان بازار محدود داخلی باقی می‌مانند.

این هنرمند صنایع دستی افزود: اگر بسترهای مناسب برای حضور هنرمندان در نمایشگاه‌های بین‌المللی، پلتفرم‌های فروش آنلاین و شبکه‌های توزیع جهانی فراهم شود، صنایع دستی ایران می‌تواند سهم قابل توجهی از بازار جهانی هنرهای سنتی را به خود اختصاص دهد.

وی به نقش دولت در تسهیل صادرات اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات مهم فعالان صنایع دستی مسائل مربوط به نقل و انتقال مالی و قوانین ارزی است.

عطریان در ادامه گفت: در شرایطی که اقتصاد کشور با محدودیت‌های بین‌المللی مواجه است، لازم است راهکارهای عملی برای حمایت از صادرات صنایع دستی در نظر گرفته شود.

وی تأکید کرد: صنایع دستی نه تنها یک فعالیت فرهنگی بلکه یک ظرفیت اقتصادی مهم است و اگر نگاه اقتصادی به این حوزه تقویت شود، می‌تواند در ایجاد اشتغال پایدار به ویژه برای جوانان نقش مهمی ایفا کند.

مشکلات اقتصادی هنرمندان؛ واقعیتی که نمی‌توان نادیده گرفت

علی بردبار، فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی در ادامه میزگرد بار دیگر به مسئله معیشت هنرمندان اشاره کرد و گفت: بسیاری از فعالان صنایع دستی در شرایطی فعالیت می‌کنند که درآمد آنان با زحمت و مهارتشان تناسب ندارد.

وی افزود: قیمت مواد اولیه، کاهش قدرت خرید مردم و محدود شدن بازار فروش باعث شده است بسیاری از کارگاه‌های صنایع دستی با مشکلات جدی مواجه شوند.

این فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی تاکید کرد: یکی از مهم‌ترین اقداماتی که می‌تواند به بهبود وضعیت هنرمندان کمک کند، ایجاد بازارهای پایدار برای محصولات صنایع دستی است. از طرفی اگر بازار فروش تثبیت شود، هنرمندان نیز با انگیزه بیشتری به تولید ادامه خواهند داد.

وی به نقش گردشگری در رونق صنایع دستی اشاره کرد و گفت: در بسیاری از کشورها بخش قابل توجهی از فروش صنایع دستی به گردشگران اختصاص دارد.

بردبار تاکید کرد: اگر گردشگری فرهنگی در اصفهان تقویت شود، می‌تواند به شکل مستقیم به افزایش فروش محصولات صنایع دستی کمک کند.

میراث فرهنگی و توسعه زنجیره ارزش صنایع دستی

امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در این بخش از میزگرد بر ضرورت توسعه زنجیره ارزش صنایع دستی تأکید کرد.

وی افزود: صنایع دستی تنها به مرحله تولید محدود نمی‌شود و برای رونق این حوزه باید به تمام حلقه‌های زنجیره ارزش از تولید تا عرضه توجه کرد.

کرم‌زاده تصریح کرد: در سال‌های اخیر تلاش شده است با ایجاد بازارچه‌های صنایع دستی، برگزاری نمایشگاه‌ها و حمایت از هنرمندان، زمینه فروش محصولات افزایش یابد.

وی تاکید کرد: این اقدامات باید در قالب یک برنامه جامع دنبال شود تا اثرگذاری بیشتری داشته باشد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان به موضوع شناسنامه‌دار شدن محصولات صنایع دستی اشاره کرد و گفت: این اقدام می‌تواند به ارتقای کیفیت محصولات و افزایش اعتماد مشتریان کمک کند. از طرفی ثبت مشخصات هنرمند و محل تولید بر روی محصولات علاوه بر حفظ اصالت آثار، می‌تواند به معرفی هنرمندان نیز کمک کند.

صنایع دستی در اقتصاد آینده ایران

در بخش دیگری از این میزگرد مهدی جمالی‌نژاد، استاندار اصفهان به جایگاه صنایع دستی در اقتصاد آینده کشور اشاره کرد و گفت: در شرایطی که اقتصاد ایران به دنبال کاهش وابستگی به نفت است، صنایع فرهنگی از جمله صنایع دستی می‌توانند نقش مهمی در ایجاد درآمد و اشتغال ایفا کنند.

وی تاکید کرد: صنایع دستی تنها یک فعالیت هنری نیست بلکه می‌تواند به عنوان یک صنعت فرهنگی با ظرفیت‌های گسترده اقتصادی مورد توجه قرار گیرد. به گفته او بسیاری من کشورها توانسته‌اند با توسعه صنایع فرهنگی سهم قابل توجهی از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص دهند و ایران نیز می‌تواند از این تجربه‌ها استفاده کند.

استاندار اصفهان همچنین بر اهمیت نوآوری در طراحی محصولات صنایع دستی تأکید کرد و افزود: برای جذب نسل جدید مشتریان باید محصولات متناسب با سبک زندگی امروز طراحی شود.

وی ادامه داد: اگر صنایع دستی بتواند در زندگی روزمره مردم حضور پررنگ‌تری پیدا کند، بازار داخلی آن نیز به شکل قابل توجهی گسترش خواهد یافت.

جمالی‌نژاد اظهار کرد: استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی شهری، نمایشگاه‌های بین‌المللی و همکاری با رایزنان فرهنگی در کشورهای مختلف نیز می‌تواند به معرفی بهتر صنایع دستی ایران در سطح جهانی کمک کند.

گذار از نگاه نمادین به نگاه اقتصادی

جمع‌بندی مباحث مطرح شده در این بخش از میزگرد نشان می‌دهد که مهم‌ترین چالش صنایع دستی در ایران گذار از نگاه صرفاً فرهنگی و نمادین به نگاه اقتصادی و توسعه‌محور است. بسیاری از شرکت‌کنندگان در این نشست معتقد بودند که عناوین جهانی اصفهان می‌تواند نقطه آغاز یک تحول اقتصادی در این حوزه باشد، اما تحقق این هدف نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، همکاری نهادی و حمایت واقعی از هنرمندان است.

در واقع اگر این عناوین تنها در سطح تبلیغاتی باقی بمانند، تأثیر چندانی بر وضعیت معیشتی هنرمندان نخواهند داشت. اما اگر به عنوان بخشی از یک راهبرد جامع برای توسعه گردشگری فرهنگی، تقویت صادرات و حمایت از تولیدکنندگان مورد استفاده قرار گیرند، می‌توانند به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی اصفهان تبدیل شوند.

در بخش سوم و پایانی این میزگرد که فردا سه شنبه منتشر می‌شود، حاضران به جمع‌بندی دیدگاه‌های خود درباره آینده صنایع دستی اصفهان، نقش نسل جدید هنرمندان و راهکارهای عملی برای تبدیل این ظرفیت فرهنگی به یک مزیت پایدار اقتصادی خواهند پرداخت.