قطعی اینترنت در ایران، چطور متا را ۱۷۰ میلیارد دلار متضرر کرد؟

غزال زیاری– در شرایطی که تار و پود اقتصاد جهانی با رشته‌های نامرئی اینترنت به هم گره‌خورده، منطقی است که پیامد هرگونه قطعی و تزلزل در اینترنت، فراتر از مرزهای جغرافیایی کشورها باشد.

گزارش مالی سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۶ شرکت متا، مالک پلتفرم‌های اینستاگرام، واتس‌اپ و فیس‌بوک، به‌وضوح نشان می‌دهد که تصمیم‌های سیاسی و امنیتی در یک نقطه از جهان، چطور می‌تواند میلیاردها دلار از ارزش بازار یک غول فناوری را تبخیر کند. در این گزارش قصد داریم تا به پایان دوران رشد بی‌وقفه شبکه‌های اجتماعی در سایه پدیده‌ای به نام اینترنت چندپاره یا قطعی اینترنت بپردازیم.

گزارش مالی متا در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶: فراتر از اعداد

شرکت متا در آخرین روزهای آوریل، آمار عملکردش در سه‌ماهه اول سال میلادی ۲۰۲۶ را ارائه کرد.

گرچه این آمار در نگاه اول، خیره‌کننده بود و درآمد کل ۵۶.۳۱ میلیارد دلاری این شرکت که نشان‌دهنده رشد ۳۳ درصدی نسبت به سال گذشته است، به‌شدت جلب‌توجه می‌کرد؛ اما در بطن آن، نشانه‌هایی از یک بحران عمیق دیده می‌شد که سرمایه‌گذاران را به‌شدت نگران کرد.  

تضاد میان درآمد و رشد کاربر

یکی از کلیدی‌ترین شاخص‌هایی که وال‌استریت برای ارزیابی سلامت شرکت‌های فناوری مدنظر می‌گیرد، استفاده تعداد کاربران فعال روزانه (DAP) است. برای اولین بار در تاریخ متا (به‌عنوان یک مجموعه از اپلیکیشن‌ها)، در این بازه سه‌ماهه، این شاخص کاهش چشمگیری داشت و تعداد کاربران فعال روزانه به ۳.۵۶ میلیارد نفر رسید که گرچه نسبت به سال قبل ۴% رشد داشت، اما در مقایسه با سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۵، با افتی ۵ درصدی همراه بود.  

مدیران متا از دو عامل اصلی برای این کاهش نام بردند: اختلالات گسترده اینترنت در ایران و محدودیت‌های دسترسی به واتس‌اپ در روسیه.

این نشان‌دهنده آن است که ثبات آمارهای جهانی یک شرکت چندملیتی تا چه اندازه به پایداری زیرساخت‌های اینترنتی در بازارهای منطقه‌ای وابسته است. سود خالص ۲۶.۸ میلیارد دلاری متا در این دوره، درواقع شامل یک مزیت مالیاتی یک‌باره ۸ میلیارد دلاری بود که ناشی از اجرای اصلاحات مالیاتی دولت ترامپ در مورد هزینه‌های تحقیق و توسعه است. بدون این مزیت، سود واقعی شرکت به‌مراتب کمتر از این‌ها نشان می‌داد. این تفاوت همراه با کاهش تعداد کاربران، باعث شد که سهام متا در معاملات (بعد از بسته شدن بازار) بین ۷ تا ۱۰% سقوط کرده و حدود ۱۷۰ میلیارد دلار از ارزش بازار این شرکت در یک شب نابود شود.  

ایران و روسیه: دو وزنه سنگین

تحلیل گزارش‌های متا نشان می‌دهد که اختلال اینترنت در ایران تنها یک نوسان ساده نبوده و کاهش ۵ درصدی کاربران فعال روزانه، معادل از دست دادن حدود ۱۹۰ میلیون کاربر فعال در سطح جهان در عرض سه ماه است. اگرچه تمام این عدد مربوط به ایران نیست، اما ترکیب آن با محدودیت‌های روسیه، تأثیر مخربی بر آمارهای تجمعی پلتفرم‌های متا داشته است. این در حالی است که از اواخر فوریه سال ۲۰۲۶، دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بین‌المللی قطع‌شده و این روند بعد از گذشت بیش از دو ماه همچنان ادامه دارد.  

سوزان لی، مدیر مالی متا، یادآوری کرده که اگر اختلالات ایران و روسیه نبود، تعداد کاربران فعال روزانه به روند رو به رشدی می داشت و همین نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک کاربران خاورمیانه برای غول‌های سیلیکون‌ولی است.  

تأثیر کاهش کاربر بر درآمدهای تبلیغاتی

اختلال در اینترنت یک کشور، تنها منجر به کاهش تعداد کاربران نمی‌شود و چرخه درآمدزایی شرکت‌ها را هم مختل می‌کند. طبق گزارش متا، با شروع درگیری‌ها در خاورمیانه، هزینه‌های تبلیغاتی در منطقه به‌شدت کاهش‌یافت تا حدی که اثرات جانبی‌اش در بازارهای اروپا و آمریکا نیز مشاهده شد.  

منطقه جغرافیایی	تأثیر بر رشد کاربر (Q۱ ۲۰۲۶)	علت اصلی اختلال	پلتفرم‌های تحت تأثیر
ایران	کاهش شدید و ناگهانی	اختلالات سراسری اینترنت و جنگ	اینستاگرام، واتس‌اپ، فیس‌بوک
روسیه	کاهش مستمر	محدودیت‌های دولتی بر واتس‌اپ	واتس‌اپ
خاورمیانه (سایر مناطق)	کاهش تقاضای تبلیغاتی	عدم اطمینان اقتصادی ناشی از تنش‌ها	کل خانواده اپلیکیشن‌ها

آیا این اولین بار است که قطعی اینترنت وال‌استریت را می‌لرزاند؟

حالا این بحث مطرح می‌شود که پیش‌ازاین هم سابقه داشته که قطعی اینترنت در یک کشور، آمارهای جهانی یک شرکت بزرگ را جابه‌جا کند؟ پاسخ مثبت است، اما باید بدانیم که مقیاس تأثیرگذاری در سال ۲۰۲۶ بی‌سابقه بوده است.

• هند: پیشتاز جهانی خاموشی‌های دیجیتال

هند سال‌هاست که رکورددار بیشترین تعداد قطعی اینترنت در جهان است. در سال ۲۰۲۰، هند با ۹۳ مورد قطعی اینترنت، خسارتی معادل ۲.۸ میلیارد دلار به اقتصاد خود وارد کرد.

در ایالت جامو و کشمیر، اینترنت به مدت ۲۱۳ روز قطع بود که به‌عنوان طولانی‌ترین قطعی در یک دموکراسی ثبت‌شده است. اگرچه این قطعی‌ها منطقه‌ای بودند، اما به دلیل جمعیت بالای کاربران هندی، شرکت‌هایی مثل فیس‌بوک و واتس‌اپ بارها در گزارش‌های سالانه‌شان به «ریسک‌های نظارتی و اختلالات دسترسی در هند» به‌عنوان عاملی برای نوسان در رشد کاربر اشاره‌کرده‌اند.  

• میانمار ۲۰۲۱: سقوط درآمدهای فیس‌بوک

پس از کودتای نظامی میانمار در فوریه ۲۰۲۱، ارتش دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را مسدود کرد. این اقدام منجر به خسارت ۲.۸ میلیارد دلاری به اقتصاد میانمار شده و شرکت مخابراتی تلنور مجبور شد تا با ضرر ۷۸۳ میلیون دلاری از این بازار خارج شود.

فیس‌بوک هم که پلتفرم اصلی ارتباطی در میانمار بود، روزانه بیش از ۱.۲ میلیون دلار درآمد تبلیغاتی را در این کشور از دست داد.  

• روسیه ۲۰۲۲-۲۰۲۵: گران‌ترین سانسور تاریخ

با آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، روسیه گسترده‌ترین سیستم فیلترینگ و قطعی اینترنت را علیه پلتفرم‌های غربی اعمال کرد. در سال ۲۰۲۲، هزینه اقتصادی این اقدامات برای روسیه ۲۱.۵۹ میلیارد دلار برآورد شد. تا سال ۲۰۲۵، روسیه همچنان با ۱۱.۹ میلیارد دلار خسارت، رتبه اول جهانی را در هزینه خاموشی‌های اینترنتی حفظ کرد.

انسداد دائمی اینستاگرام و فیس‌بوک در روسیه باعث شد میلیون‌ها کاربر از آمارهای رسمی متا خارج شوند، اما از آنجا که این اتفاق به‌تدریج رخ داد، شوکی ناگهانی مثل آنچه در گزارش ۲۰۲۶ دیدیم، ایجاد نشد.

سال	کشور	دلیل قطعی	هزینه اقتصادی / تأثیر بر پلتفرم
۲۰۱۸	سری‌لانکا	شورش‌های خشونت‌آمیز	خسارت ۳۰ میلیون دلاری و افت فعالیت پلتفرم‌ها
۲۰۱۹	عراق	اعتراضات سیاسی	خسارت ۲.۳ میلیارد دلاری
۲۰۲۰	هند	امتحانات و اعتراضات	خسارت ۲.۸ میلیارد دلاری؛ بیشترین تعداد قطعی
۲۰۲۱	میانمار	کودتای نظامی	خسارت ۲.۸ میلیارد دلاری و خروج شرکت‌های بزرگ
۲۰۲۲-۲۰۲۵	روسیه	جنگ روسیه و اوکراین	مجموعاً بیش از ۳۵ میلیارد دلار خسارت اقتصادی

چرا قطعی اینترنت برای متا کشنده است؟

برای یافتن جواب این سؤال، باید به مدل درآمدی شرکت‌های بزرگ نگاه کنیم. مدل تجاری متا براساس «اثر شبکه‌ای» است؛ یعنی ارزش پلتفرم با افزایش تعداد کاربران به‌صورت نمایی رشد می‌کند.

ابزار COST که توسط NetBlocks و Internet Society توسعه‌یافته، نشان می‌دهد که یک روز قطعی اینترنت در کشوری با سطح اتصال بالا، به‌طور متوسط خسارتی در حدود ۲۳.۶ میلیون دلار به ازای هر ۱۰ میلیون نفر جمعیت را به همراه دارد؛ پس در کشوری مثل ایران با جمعیت بیش از ۸۵ میلیون نفر و ضریب نفوذ بالای اینترنت، قطع کامل دسترسی می‌تواند روزانه خسارتی صدها میلیون دلاری را به چرخه اقتصاد دیجیتال وارد کند.  

نکته جالب گزارش اخیر متا این است که باوجود کاهش تعداد کاربرها، هزینه‌های شرکت به‌شدت افزایش‌یافته؛ تا جایی که پیش‌بینی هزینه‌های سرمایه‌ای متا به ۱۲۵ تا ۱۴۵ میلیارد دلار افزایش‌یافته. دلیل این اتفاق، سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌های هوش مصنوعی برای جبران افت دقت تبلیغات (ناشی از تغییرات حریم خصوصی اپل و کاهش داده‌های کاربران در مناطق تحت سانسور) است.

به بیانی دیگر حالا و در شرایط فعلی، متا مجبور است تا برای هر دلار درآمد، هزینه بیشتری بپردازد؛ چون دسترسی‌اش به ترافیک ارگانیک کاربران در مناطقی مثل ایران قطع‌شده است.  

ظهور اینترنت چندپاره و تهدید مدل جهانی

قطعی‌های مکرر در ایران، روسیه و هند، جهان را به سمت “Splinternet” (اینترنت چندپاره) سوق می‌دهد. در این مدل، اینترنت دیگر یک شبکه جهانی واحد نیست، بلکه به مجموعه‌ای از شبکه‌های ملی (مثل شبکه ملی اطلاعات در ایران) تبدیل‌شده که توسط دولت‌ها کنترل می‌شوند. این موضوع برای متا یک کابوس است، چرا که تمام زیرساخت‌هایش براساس جریان آزاد داده‌ها طراحی‌شده.  

مکانیسم فیلترینگ / قطعی	تأثیر فنی بر اپلیکیشن	تأثیر اقتصادی بر متا
مسدودسازی IP/URL	عدم امکان اتصال مستقیم	ریزش ناگهانی کاربران فعال روزانه (DAP)
کاهش سرعت	عدم بارگذاری ویدیو و ریلز	کاهش زمان حضور کاربر و افت نمایش آگهی
DNS Hijacking	هدایت کاربر به صفحات جعلی	تخریب اعتماد کاربر و برند شرکت
قطع کامل	قطع کامل دسترسی دیجیتال	توقف کامل درآمد تبلیغاتی منطقه‌ای

ابعاد انسانی فراتر از وال‌استریت

گرچه این گزارش بر جنبه‌های مالی تمرکز دارد، اما نباید فراموش کرد که با ریزش کاربران فعال روزانه در شبکه‌های اجتماعی، دسترسی یک انسان به اطلاعات، آموزش، سلامت و معیشت قطع شده. گزارش‌های دیده‌بان حقوق بشر از هند نشان می‌دهد که قطعی اینترنت بیشترین آسیب را به جوامع فقیر و حاشیه‌نشین که برای دریافت جیره‌های غذایی و خدمات بانکی به سیستم‌های بیومتریک آنلاین وابسته‌اند، وارد می‌کند و در ایران هم هزاران کسب‌وکار کوچک که در بستر اینستاگرام فعالیت می‌کردند، با خطر ورشکستگی روبرو شده‌اند.

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۹۸ میلیون نفر در سراسر جهان تحت تأثیر قطعی‌های عمدی اینترنت قرارگرفته‌اند که این رقم علاوه بر بحران در دسترسی به اطلاعات، شرکت‌های فناوری را هم در خط مقدم یک دردسر بزرگ قرار داده است.  

چشم‌انداز آینده

گزارش مالی سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ شرکت متا، زنگ خطری جدی بود که نشان داد حتی غول‌پیکرترین شرکت‌های جهان هم در برابر «سیاست‌های قطع دسترسی» مصون نیستند. افت ارزش سهام متا، واکنشی به این واقعیت تلخ بود که مدل رشد سنتی شبکه‌های اجتماعی به سقف خود رسیده و حالا عوامل ژئوپلیتیک، ترمز این حرکت را کشیده‌اند.

درنتیجه انتظار می‌رود که در آینده‌ای دور یا نزدیک، شرکت‌های بزرگ فناوری به سراغ موارد زیر بروند:

• تنوع‌بخشی به زیرساخت‌ها: در راستای کاهش وابستگی به اینترنت آزاد جهانی از طریق تکنولوژی‌هایی مثل اینترنت ماهواره‌ای یا سرورهای توزیع‌شده
• سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی: کسب درآمد بیشتر از طریق تبلیغات فوق‌هدفمند، با استفاده از مدل‌های زبانی بزرگ حتی با تعداد کاربران کمتر  
• پذیرش واقعیت جدید: آمادگی برای حذف احتمالی بخش‌هایی از جهان (مثل روسیه و شاید ایران) از نقشه رشد خود برای جلوگیری از سقوط ارزش کل شرکت در اثر نوسانات احتمالی

درمجموع می‌توان این‌طور جمع‌بندی کرد که در ماجرای افت ارزش سهام متا به دلیل قطعی اینترنت در ایران، “کلیک” یک کاربر در تهران، پیوند ناگسستنی با «دلار» یک سرمایه‌گذار در نیویورک دارد. این همان معنای واقعی دهکده جهانی است؛ دهکده‌ای که حالا دیوارهای بلندی در آن کشیده شده است.

منابع: atmeta، statista، timesofindia، economictimes، lexlords

۲۲۷۲۲۷