صنایع دستی سیستان و بلوچستان؛ فرصت اقتصاد پایدار در کویر سوزان

خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها، فاطمه گلوی: در دل سرزمین کهن سیستان و بلوچستان، جایی که خورشید بر تپه‌های باستانی می‌تابد و بادهای موسمی قصه‌های هزار و یک شب را زمزمه می‌کنند؛ گنجینه‌های بی‌بدیل از هنر و خلاقیت نهفته است که نه تنها زینت‌بخش موزه‌ها و مجموعه‌های شخصی، بلکه تار و پود هویت یک ملت را تشکیل میدهد.

صنایع دستی این خطه پهناور، فراتر از اشیای مادی، تجلی‌گاه روح جمعی، باورها، شادی‌ها و حتی اندوه‌های مردمانی است که در سخت‌ترین شرایط اقلیمی، با دستان توانمند و ذوق سرشار خود، از دل خاک و نخ و چوب، شاهکارهایی آفریده‌اند که هر بیننده‌ای را به تحسین وا میدارد.

از سوزندوزی‌های رنگارنگ بلوچ که با هر گره آن، نغمه‌ای از صبر و عشق زنان هنرمند روایت می‌شود، تا سفال کلپورگان که قصه هفت‌هزار ساله تمدنی بی‌وقفه را بی‌صدا فریاد می‌زنند؛ از حصیربافی‌های پیچیده در پیچ گیاهان بومی که دانش بوم‌شناختی عمیقی را به نمایش میگذارند، تا ملیله‌دوزی های ظریف زرگری که چون ستارگانی بر بستر نقره می‌درخشند.

حفظ صنایع دستی سیستان و بلوچستان ضرورتی راهبردی برای توسعه پایدار منطقه است

حفظ و حراست از این میراث گرانبها، صرفا یک اقدام فرهنگی و نوستالژیک نیست، بلکه ضرورتی راهبردی و حیاتی برای توسعه پایدار منطقه به شمار می‌رود؛ در شرایطی که جوامع محلی با چالش‌های اقتصادی و مهاجرت دست‌وپنجه نرم می‌کنند، صنایع دستی می‌توانند به عنوان موتور محرک اقتصاد مقاومتی، منبعی پایدار برای درآمدزایی و اشتغالزایی مولد، به ویژه برای زنان روستایی، عمل کنند و مانع از فرسایش سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی شوند.

این هنرهای اصیل، شناسنامه زنده و معتبر سیستان و بلوچستان در عرصه ملی و بین‌المللی هستند و پاسداشت آن‌ها، به معنای پاسداشت حافظه تاریخی، تقویت غرور ملی و انتقال میراثی فاخر به نسل‌های آینده است؛ حمایت همه‌جانبه، سیاست‌گذاری هوشمندانه و توجه به زنجیره ارزش این گنجینه‌های فرهنگی، نه یک انتخاب، بلکه وظیفه‌ای است که امروز بر دوش تک‌تک ما سنگینی می‌کند.

سوزن دوزی زنان بلوچ، تبلور صبر و تخیل

مهوش اسدی، مدیر میراث فرهنگی سراوان در گفت و گو با خبرنگار مهر، ضمن تبریک روز جهانی صنایع دستی گفت: روز جهانی صنایع دستی، روز تجلیل از هویت و اصالت است.

وی با اشاره به هنر اصیل سوزن‌دوزی زنان بلوچ بیان کرد: سوزن‌دوزی زنان بلوچ، تبلور صبر و تخیل است؛ زنان بدون هیچ نقشه‌ای، با ذهنی خلاق، طرح‌هایی می‌دوزند که ریشه در تاریخ و باورهایشان دارد.

اسدی ادامه داد: امروزه سوزن دوزی تنها در لباس زنان بلوچ دیده نمی شود؛ بلکه این هنر از محدوده لباس خارج شده و اکنون بیشتر شناخته می‌شود؛ امروزه می‌توان این هنر را روی کوسن‌های مدرن، رومیزی‌های فاخر، تابلوهای هنری نفیس و حتی زیورآلات نیز مشاهده کرد.

وی افزود: این گذر از یک کالا صرفا سنتی به یک محصول لوکس و کاربردی، کلید جهانی شدن آن بود؛ اینگونه و با کمک فضای مجازی توانستیم سوزن دوزی بلوچی را نه تنها در ایران که در جهان معرفی کنیم.

سفال کلپورگان؛ تنها موزه زنده جهان

مدیر میراث فرهنگی سراوان با اشاره به سفال کلپورگان ادامه داد: سفال کلپورگان، با هفت هزار سال قدمت، پدیده‌ای است که لقب تنها موزه زنده جهان را به خود اختصاص داده ‌است؛ سفال کلپورگان یک استثناست؛ در این هنر، رد پای هیچ دستگاهی را نمی‌بینید. همه چیز کاملا سنتی و دستی انجام می‌شود؛ مردان کار سخت تهیه گل از منابع طبیعی را انجام می‌دهند، اما عرصه هنرنمایی، میدان زنان است.

وی گفت: زنان بدون چرخ سفالگری، ظروف را می‌سازند؛ طراحی‌ها انتزاعی و برگرفته از محیط پیرامون است و پخت به شیوه سنتی انجام می‌شود؛ این بی‌آلایشی، ارزش سفال کلپورگان را در دنیا مدرنی که همه چیز مصنوعی شده، چندین برابر کرده است؛ این هنر نشان می‌دهد زنان منطقه چگونه منابع طبیعی را بدون تخریب محیط زیست به کالایی با هویت تبدیل می‌کنند.

اسدی در ادامه با اشاره به هنر اصیل حصیربافی توسط مردان منطقه با استفاده از حصیر درخت داز تصریح کرد: حصیربافی نماد یک اقتصاد چرخشیِ کامل است؛ مردان ما از برگ‌های درخت داز، محصولاتی را تولید می‌کنند که هم کاربردی است و هم زیبا؛ از زیرانداز و سفره گرفته تا انواع سبد و کلاه و طناب، نکته مهم این است که این درخت قطع نمی‌شود و هر سال می‌توان از برگ‌های آن برداشت کرد.

وی بیان کرد: این یعنی احترام به طبیعت در عین بهره‌مندی از آن؛ حصیربافی ثابت کرده که می‌توان با کمترین هزینه و بیشترین خلاقیت، یک چرخه اقتصادی سالم برای مردان جویای کار ایجاد کرد.

صنایع دستی روایت‌گر زیست بوم و اصالت مردمان منطقه است

خیرالنساء امیری، مدیر میراث فرهنگی چابهار در گفت و گو با خبرنگار مهر، ضمن تبریک روز جهانی صنایع دستی گفت: روز جهانی صنایع دستی، یادآور جایگاه رفیع هنرهای بومی و هویت‌ساز هر سرزمین است.

وی ادامه داد: صنایع دستی تنها کالاهای زینتی نیستند؛ آن‌ها روایت‌گر زیست‌بوم، باورها و خلاقیت مردمانی‌اند که نسل‌به‌نسل اصالت را حفظ کرده‌اند.

امیری بیان کرد: شهرستان چابهار، با کرانه‌های مکران و اقلیمی منحصربه‌فرد، گنجینه‌ای از صنایع دستی ویژه و کم‌نظیر را در خود جای داده است؛ آنچه این هنرها را از سایر نقاط کشور متمایز میسازد، پیوند تنگاتنگ آنها با دریا، نخلستان‌های ساحلی و سبک زندگی مردمان بلوچ چابهاری است.

وی تصریح کرد: بارزترین و فراگیرترین صنعت دستی چابهار، هنر حصیربافی با استفاده از برگ درخت نخل خرماست؛ زنان و مردان چابهاری با مهارتی حیرت‌انگیز، برگ‌های نخل را به صورت نوارهای باریک بریده محصولاتی چون سبد، زیرانداز، کلاه، کیف و حتی مبلمان سبک ساحلی می‌بافند؛ این هنر که کاملاً بومی منطقه است، نقش مهمی در اشتغال خانگی روستاهای ساحلی مانند تیس، رمین و گواتر دارد.

دوخت دریایی، سوزن‌دوزی بلوچی با تاثیر از دریا

مدیر میراث فرهنگی چابهار ادامه داد: گونه خاصی از سوزن‌دوزی بلوچی که در چابهار به تأثیر از دریا و صدف‌ها تکامل یافته است، «دوخت دریایی» نام دارد؛ در این دوخت، به‌جای نقشهای هندسی خشکی، از طرحهای موج دریا، ماهی، مرجان و صدف استفاده می‌شود و با نخ‌های ابریشمی روشن و آینه‌های ریز ترکیب می‌شود؛ پارچه‌های دوخته‌شده برای روسری، شال، کلاه محلی و تزئینات لباس عروس به کار می‌روند.

وی بیان کرد: یکی از قطب‌های ساخت زیورآلات از صدف‌های نادر، حلزون‌های دریایی و مروارید طبیعی است؛ هنرمندان چابهاری با تراش و سوراخکاری صدف‌هایی مانند «مهره ماری»، «صدف تیغه‌ای» و «صدف گوش‌ماهی»، گردنبند، دستبند و گوشواره‌هایی با جلوه دریایی خلق می‌کنند؛ امروزه این هنر به دلیل ممنوعیتهای صید بیرویه در خطر فراموشی است و نیازمند احیای پایدار است.

امیری ادامه داد: مردم چابهار از دیرباز با دریا زیسته‌اند؛ به همین دلیل بافت تور ماهیگیری، ساخت قایق‌های کوچک چوبی (هوری) و همچنین سبدهای مخصوص حمل ماهی از الیاف لیف خرما، بخشی از صنایع دستی کاربردی این شهرستان محسوب می‌شود. این رشته‌ها اگرچه جنبه زینتی ندارند، اما میراث زنده معیشت دریاپیشگان چابهاری‌اند.